ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ

259 рет оқылды, 0 пікір жазылды, 26 09 2017 12:44

Оңтүстік Қазақстан облысы республикамыздың оңтүстігінде орналасқан. ОҚО – халық ең тығыз орналасқан аймақтарының бірі. Халқының тығыздығы жағынан алғанда, 1 шаршы шақырымға 22 адамнан келеді.

Облыстың негізі 1932 жылдың 10 наурызында қаланған. 1962 жылдың 3 мамырынан 1992 жылдың 6 шілдесіне дейін Шымкент облысы деп аталған. 1992 жылы облыстың бұрынғы – Оңтүстік Қазақстан атауы қайтарылды. Облыс орталығы – Шымкент қаласы.

Облыстың көлемі 117,3 мың км² немесе республика аумағының 4,3 %-ын құрайды. Солтүстігі мен оңтүстігінің арасындағы тікелей телімдердің қашықтығы 600 километрді құрайды.

Оңтүстік Қазақстан облысында қазір 2 миллион 600 мыңнан астам халық тұрады. Табиғаты жайлы, шаруашылығы озық, адамдары ақжарқын болған соң ба, шетелден ата қонысқа көшіп келіп жатқан оралман ағайындарымыз да осы өңірге көбірек қоныстанып жатыр. Тәуелсіздік алғаннан бері аймаққа оралған оралмандардың ұзын саны 600 мың адамға жетіп қалыпты.

Оңтүстік Қазақстан облысында республика халқының 15%-ы тұрады (2011). Республика бойынша бала туу жөніндегі ең жоғарғы көрсеткішке (1000 адамға 22,6 сәбиден келеді) және халық санының табиғи өсуінің ең жоғары шамасына (32,5 мың адамнан астам) жетті. Облыс халқының басым бөлігін қазақтар (69%) құрайды, одан басқа өзбек (17,1%), орыс (7,2%), татар (1,2%), әзербайжан, тәжік, түрік, т.б. ұлт өкілдері тұрады. Мақтаарал, Шардара, Сайрам,  Сарыағаш  ауданында  тұрғындар жиі қоныстанған.

 

Облыс тұрғындарының 47%-ы қалада, 53%-ы ауылда тұрады.

Оңтүстік Қазақстан облысының ұлттық құрамын талдамас бұрын Республика халқы жайында төмендегі мәліметтерді қарастырайық:

2013-ші жылдың ақпан айында Қазақстан халқы 16 млн 940 мың адамға жетті. Соның ішінде қазақтар 11 млн 035 мың адам. 2012-ші жылдың желтоқсан айының орта шеніне таман Қазақстандағы 11 млн.-ыншы қазақ (сәби) дүниеге келген болатын. Сол сәттен бастап қазақтар 12-ші млн.ға қарай қадам басты. Қазір шетелдерде 3,8 млн қазақ тұрады.

Қазақстан халқының санын болжамдық есептеулерге сүйенсек, Қазақстан халқы 2013 жылдың шілде-қыркүйек айларында 17 млн-ға жететін болады. Соның ішінде Қазақстандағы жеті ірі этнос: қазақтар – 65,3; орыстар – 21,7; өзбектер – 4,3; украиндар – 1,7; ұйғырлар 1,6; немістер 1 пайызын құрайды. Қалған жүзден асқан халықтардың әрқайсысының саны 1 пайызға жетпейді.

Қазақтар Оңтүстік Қазақстан облысында 13 мың,  Алматы облысында 925 мың, Шығыс Қазақстан облысында 740 мың, Жамбыл облысында 640 мың адам. Ал орыстар Шығыс Қазақстан облысында 700 мың, Қарағанды облысында 610 мындай, Қостанай облысында 430 мыңдай, Солтүстік Қазақстан облысында 360 мыңдай, Павлодар облысында 330 мың, Ақмола облысында  330 мың адам орналаскан.

Украиндардың ең көбі Қостанай, Қарағанды, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Ақмола облыстарында шоғырланған. Беларустар Қостанай, Қарағанды, Ақмола облыстарына көптеп түрақтаған. Өзбектердің көпшілігі Оңтүстік Қазақстан облысында түрады. Немістер Қарағанды, Қостанай, Ақмола, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарында топтаскан. Татарлар Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Алматы, Жамбыл облыстарында көптеп мекендейді. Ұйғырлардың көп бөлігі Алматы облысында, дүнгендер Жамбылда, түріктер Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында тұрады. Кәрістер Алматы облысында, Жамбыл, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, күрділер  Алматы мен Жамбылда, ал тәжіктер, негізінен, Оңтүстік Қазақстан облысында көп шоғырланған.

Дүние жүзіндегі қазақ этносының саны 13,5 млн адам, оның 9,2 млн астам адамы Қазақстанда тұрады. Тағы да 4,3 млн адам қазақ этносы (диаспора), шет елдерде 44 мемлекетте тұрады.

Қазақстан тәуелсіздік алған жылдан бастап шетелдегі қандастарды тарихи отанына қайтару туралы бағдарлама жүргізілуде. Соңғы 20 жылда дәл осындай кең көлемді репатрияцияны 3 мемлекет жүргізеді. Репатрияция Қазақстаннан көшіп кеткен халықтардың орнын толтыруға және қазақтардың үлес салмағын кебейту үшін өте қажет үрдіс. Соңғы сайлау бойынша мемлекетіміздің 2/3 бөлігін солар құрайды. Еліміздегі қазақтардың 1/2 бөлігіне жуығы Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Шығыс Қазақстан және Жамбыл облыстарында тұрады.

Басқа ұлттардың арасында облыстар бойынша біркелкі таралғаны — татарлар. Барлық аймактарда орыстар, украиндар, немістер және белорустар тұрады. Дегенмен олардың тұратын негізгі аудандары – солтүстік, орталық және шығыс. Өзбектер мен ұйғырлар, керісінше, жинақы түрде қоныстанған. Ұйғырлардың 95%-ы Алматы облысы мен Алматыда орналасса, ал өзбектердің 9/10 бөлігі Оңтүстік Қазақстан облысында шоғырланған.

Қазақстанда барлық халықтардың мәдениетін, әдет-ғұрпын, тілін, ұлттық құндылығын қалпына келтіруге және дамытуға жағдай жасалған. Елдің конституциясы оларды тең құқыққа үндеп, ешқандай қысымшылық түрін жасауға тыйым салады. Әр түрлі ұлт өкілдерінің арасындағы достық қарым-қатынастың дамуы мемлекет саясатының құрамдас бөлігі болып табылады. Мұнда ел Президенті басқаратын Қазақстан халықтарының Ассамблеясы мен ұлттық мәдени орталықтар маңызды рөл атқарады.

Қазіргі кезде Қазақстан халқында өзіндік қазақстандық рух, қазақстандық мінез, жалпы қазақстандық мәдениет қалыптасуда. Оның негізгі сипаттары ұлттар арасындағы достық пен діндер арасындағы келісім болып табылады.

Оңтүстік Қазақстан облысының аудандары бойынша халық саны

Халықтың жалпы санының өзгеруіне бірінші кезекте, халықтың туу және өлім-жітім деңгейі өзгеруінің әсерінен қалыптасатын табиғи есім әсер етеді.

Туудың жоғары деңгейі (1000 адамға шаққанда) — Түркістан қ.ә. (37,3), Сарыағаш (38,6), Сайрам (36,6) аудандарында тіркелді, төмен деңгейі — Кентау қ.ә.(26,2), Түлкібас және Бәйдібек (27,0), Отырар (27,1) аудандарында орын алды. 2012 жылы өлім коэффициенті (1000 адамга шаққанда) 7,0 өлгенді қурады, 2011 жылмен салыстырғанда 0,2 өлгенге кеміді. Әр 1000 қала түрғынына 8,8 елгеннен келсе, ауыл түрғынына — 5,9 өлгеннен келеді. 2012 жылы нәрестелер өлімі 4,9, балалар өлімі 8,4 пайызға төмендегені байқалады. Облыста балалардың денсаулық жағдайын жақсарту бойынша кешенді шаралар қабылданып жатыр. Соңғы 3 жыл бойы педиатриялық көмек көрсететін медициналық ұйымдардың материалдық-техникалық базасы жақсартылды.

2012 жылы 18,8 мың некелесу (2011 жылы — 93,1%),  2,1 мың — ажырасу (93,4%) тіркелді. Облысты тұтас алғанда, некелесудің жалпы коэффициенті халықтың 1000 адамына шаққанда 8,7 некені құрады, бұл өткен  жылдың осы мерзімімен салыстырғанда 0,8 некеге кемиді.

Некелесудің ең жоғары  коэффициенті (мың адамға) Сайрам (10,5 неке), Созақ (10,2 неке), Сарыағаш (9,9 неке) аудандарында, Шымкент қ.ә. (9,3), Түркістан қ.ә.(9,2), төмен деңгейі -Шардара (7,6 неке), Мақтаарал (6,9 неке) және Түлкібас (6,2 неке) аудандарында орын алды.

АХАЖ органдарында тіркелген некелесудің басым бөлігі ауылдық жерге тиесілі (жалпы санының — 57,8%). Аумақтар кесіндісінде жалпы некелесу санының 24,7% — Шымкент қ.ә., 13,2% -Сайрам ауданына тиесілі. Шымкент қ.ә. (2011 жылдың қаңтар-қарашасымен салыстырғанда 2,3%-ға өсті) басқа барлық қалалық әкімшіліктер мен аудандарда некелескендер саны едәуір төмендегені байқалды.

Ажырасудың жалпы коэффициенті халықтың әр 1000 адамына шаққанда 2012 жылы 1,0 ажырасу құрады, 2011 жылдың осы мерзімімен салыстырғанда 0,1 ажырасуға кеміді. Ажырасудың ең жоғары деңгейі (1000 адамға) — Шымкент (2,1 ажырасу), Кентау (1,3 ажырасу), қалалық әкімшіліктерінде, ең төмен деңгей  Мақтаарал, Ордабасы (0,4 ажырасу), Бәйдібек, Шардара (0,5 ажырасудан) аудандарында орын алды.

Ажырасушылық деңгейі Шымкент және Кентау қалалық әкімшіліктерінде (1000 адамға шаққанда тиісінше, 2,1 және 1,3 ажырасу) облыстық деңгейден жоғары болды.

Көші-қонмен 2012 жылы облысқа келген халықтың саны (облыс ішіндегі көші-қонды есепке алмағанда) 10930 адамды  (2011 жылы — 14393 адам) құрап, ал облыстан шетке кеткен халықтың саны 18369 адам (16558 адам) болды, көші-қон өсімі 7439 адамды (теріс) қүрады .

Келгендердің ішінде 6631 адам Қазақстанның басқа облыстарынан, 4243 -ынтымақтастық елдерінен келгендер. 2011 жылмен салыстырғанда Қазақстанның басқа облыстарынан келгендердің саны  5,9%-ға, ТМД елдерінен келгендердің саны  41,9% кеміді.

Кеткендердің ішінде 1202 адам ынтымақтастық елдеріне кеткен. 2011 жылмен салыстырғанда жақын шет елдеріне кеткендердің саны 9,3% артты. 2012 жылдың басына облыстағы халықтың саны 2331,5 мың адамды қурап, 2011 жылмен салыстырғанда оңтүстік-қазақстандықтардың саны 2,1% артса, 1991 жылғыдан 23,4% артты.

Халық санының есуі негізінен, бүгінгі таңға облыс халқының 61,8% (1441,4 мың адам) бөлігін құрап отырған, ауыл тұрғындары санының өсуі есебінен болып отыр.

Шымкент қаласы

Тұрғыны шамамен 660 300 адам (2013 жыл). Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда тұрғыны жөнінен 3-ші орында (Алматы мен Астанадан кейін). Осымен қатар, Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады.

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев 2015 жылға дейін Қазақстан халқын 20 млн-ға жеткізу жоспарға енгізілген. Ол жоспарды жүзеге асыру үшін мемлекет тарапынан әртүрлі  бағдарламалар түзілген.

Қазақстан Республикасының Ата Заңының  1-бабында: «Мемлекеттің қымбат қазынасы –адам» деп анық айтылған.

Мемлекеттің қымбат қазынасының әлемнің алпауыт мемлекеттерінің халықтарымен әлеуметтік деңгейі бойынша терезесі тең дәрежеде  болуы үшін мемлекет тарапынан халыққа  әртүрлі әлеуметтік қолдаулар көрсетілуі қажет.

Be the first to comment on "ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ"

Пікір қалдыру

Your email address will not be published.